خط و ربط
ناصر زراعتی

تکه‌ی دوم

یادداشت‌هایِ یک کتابفروش

همان اوایل بود که کتابفروشی را باز کرده بودم. مراسمِ گُشایش با مِهرِ دوستان بود و نوشیدنِ جُرعه‌ای شراب و چای و قهوه و خوردنِ شیرینی و… گُل‌هایِ زیبایی که می‌آوردند و تبریکاتِ دوستانه و صمیمانه و آرزویِ موفقیّت و غیره…

یک از دوستان (این از مواردِ معدودی است که اشکالی ندارد اسم ببرم!) اکبر آقا همان اوایل، آمد که:

گفتم: «ندارم که قرض بدم. اگه داشتم، شاید تو رودروایسّی گیر می‌کردم و می‌دادم، ولی خوشبختانه ندارم. همین چل هزار کرونی هم که از دوستی قرض کرده‌م برایِ راه‌اندازی اینجا، تموم شد رفت پیِ کارش.»

اکبر آقا گفت: «تو این راسّه، هسّن کِسایی که ممکنه بیان، یه بهونه‌ای بیارَن و قرض بخوان ازَت… نَده!»

از آنجا که این اکبرآقایِ ما هم خردمند است، هم باتجربه و هم محبّتی بی‌شائبه به من دارد، نصیحت و سفارشش را با گوشِ جان شنیدم و گفتم: «چَشم!»

گفت: «وَگرنه باید بدویی دنبالش. آخرشَم بدهکار میشی و پشیمون. از من گفتن… یادت نَره.»

باز گفتم: «چَشم!»


وارد می‌شود. سلام‌علیک و مصافحه و تبریکاتِ صمیمانه و اظهارِ شرمندگی از این‌که گرفتاری‌هایِ کار و زندگی اجازه نداده و متأسفانه نتوانسته روزِ افتتاح بیاید، هرچند دسته‌گُلِ بزرگی هم گرفته بوده به همین منظور و…

در چنین مواردی، مشخص است که باید گفت: «شما خودتان گُلید!»

آرزویِ توفیق و سپاس از خدماتِ فرهنگی و افتخارکردن و قِس‌عَلی‌هذا… سپس، آهی از تَه دل:

می‌گویم: «چی مثلاً؟»

(بعدهاست که در چنین مواردی، دیگر نمی‌پرسم چه گفته‌اند و چه می‌گویند این «ملّت»!… می‌گویم: «بذار بگن. مهم نیست. حرف بادِ هواست. حرفِ مفت هم که دیگه نه خُنّاقه که بیخِ گلو رو بگیره، نه مالیات داره، نه خرج!»)

به‌تأسف، سری تکان می‌دهد:

می‌گویم: «خُب، بگو حالا. تو که گفتی، کامل بگو.»

باز، سر تکانی می‌خورَد به‌تأسف:

می‌گویم: «عَجَب!… کی هست حالا این طرفِ مُطلعِ شما؟»

می‌گوید: «بمانَد… متأسفانه نمی‌تونم بگم… یعنی بهره نگم… من که می‌دونم مُزخرف میگه.»

می‌گویم: «خُب… اگه به‌قولِ این طرف، رژیم چنین کاری کرده باشه و بکنه، خوبه که… بَده؟… وانگهی، شب دراز است و قَلَندر بیدار… صبر می‌کنیم… چشم به‌هم بزنی، یک سال گذشته… ببینیم اینجا میشه پونصد متر؟… واقعاً دَمِ چنین رژیمی گرم که میاد کتابفروشی پونصدمتری راه میندازه میده دستِ کسی مثلِ من!»

می‌گوید: «مرگِ تو زدم تو پوزش!»

می‌خواهم بگویم: «مرگِ خودت!» می‌خندم فقط.

بعد، متوّجه نمی‌شوم چه می‌گوید و چه زمینه‌ای می‌چیند که من صادقانه و روشن، ماجرا را برایش تعریف می‌کنم:

وقتی تصمیم گرفتم این کتابفروشی را راه بیندازم، به دو سه بانک مراجعه کردیم برایِ گرفتنِ وام. با اینکه همسرم شغلِ ثابت دارد، هیچ‌کدام از بانک‌ها با پرداخت حتا پنجاه‌هزار کرون وام هم موافقت نکرد. از یکی دو دوست هم که تقاضا کردیم اگر می‌شود وامی بگیرند از یکی از بانک‌ها به‌اسمِ خودشان تا من قسط‌هایش را بپردازم، بهانه آوردند که رویِ «طناب»شان اَرزَن پهن کرده‌اند! (حکایتش را همه می‌دانند. یکی می‌رود از همسایه طنابی قرض بگیرد. طرف می‌گوید: «متأسفم. روش اَرزَن پهن کرده‌یم خُشک بشه!») تا آن‌که یک شب، دوستی زحمتکش، ساده و شریف که همسرش دوستِ صمیمیِ همسرم است، آمدند خانۀ ما. «چه خبر؟» و «چه می‌کنید؟» و از این حرف‌ها… وقتی ماجرایِ وام ندادنِ بانک‌ها را تعریف کردیم، زن و شوهر نگاهی انداختند به‌هم. بعد، یادم نیست دوستمان بود یا همسرش که گفت: «چقدر حالا لازم دارید؟»

وقتی گفتم: «چِل پنجاه هزار تا.»، گفتند: «همین؟!»

گفتم: «همین!»

گفتند: «بیشتر نمی‌خواید؟»

گفتم: «نه.»

همان وقت، دسته‌چک از جیب بیرون آورده شد و چکی امضاء شد:

گفتم: «ممنون. همون چل هزار کرون کافیه.»

مبلغِ چهل هزار کرون رویِ چک نوشته شد و:

گفتم: «پس اجازه بدید من یه رسید بنویسم. بفرمایید تا کِی و چطور باید برگردونیم؟»

این جمله‌ها را هر دو تکّه‌تکّه گفتند:

گفتم: «نه‌خیر. من این رسید رو برایِ خودم می‌نویسم که بدونم و یادم باشه. وگرنه، من اگه سرم رو بذارم زمین، گمان نکنم چیزی باقی بمونه که زن و بچۀ من بتونن پول شما رو برگردونن!»

خندیدیم. خندیدند.

رویِ یک برگ کاغذ نوشتم:

«مبلغِ چهل هزار کرونِ سوئد از دوستِ عزیز آقایِ […] به‌عنوانِ قرضُ‌الحَسَنه دریافت کردم که تا شش ماهِ دیگر بازپرداخت خواهد شد.»

بعد، نام و نامِ خانوادگی‌ام را زیرش نوشتم و امضاء کردم و تاریخ گذاشتم.

هر دو گفتند: «هیچ عجله‌ای نیست. شش ماه بعد هم نشد، نشد.»

خوشبختانه، پس از شش ماه، توانستیم وامِ این دوستان بامحبّت را کامل بپردازیم.

می‌گوید: «بابا دَمشون گرم! عجب آدمایِ خوبی پیدا میشَن هنوز تو این دنیا…»

می‌گویم: «بله. خوشبختانه، تنها چیزی که ما کم نداریم تو زندگی، همین دوستانِ خوبه!»

کمی از این‌طرف و آن‌طرف می‌گوییم و می‌شنویم. خداحافظی می‌کند، می‌رود تا هفتۀ بعد که…

نزدیکِ ظهر است. وارد می‌شود: کیفِ سامسونت در دست، کُت‌شلوارِ اسپُرتِ خَردَلی‌رنگ با آسترِ براقِ همرنگ. (از این‌ها که آستینِ کُت را یک لا بالا می‌زنند. نمی‌دانم چون کُت بلند است یا مُدلش این است؟…) کراواتِ سبزِ مغزپسته‌ای، پیراهنِ زردِ قناری، جلیقۀ صنایع‌دستی: بُته‌جِقّه… بویِ تُندِ اُدکُلُن… سبیلِ باریکِ رنگ‌شده…

حال… احوال… دست دادن… روبوسی…

می‌گویم: «بد نیست. می‌گذره. شما چی؟»

لب می‌گَزَد. آهی مُلایم می‌کشد. سری تکان می‌دهد:

کنجکاو می‌شوم: «موقعیت؟… خِیره…»

نگاهی به‌ظاهر مهربان، صمیمانه، دوستانه، مُشفقانه…

می‌گویم: «پنجاه هزار کرون؟!»

تکانِ سر به‌تأیید…

می‌گویم: «متأسفانه، نه. تعریف کردم که بَرات. اینجا رو هم که راه انداختم، قرض کردم.»

دستِ دیگرش را که آزاد است در فضا حرکتی می‌دهد، انگار بخواهد مگسی را بپرانَد:

اندکی در بَحرِ تفکر فُرومی‌رود: لب‌ها کمی جمع می‌شوند، چشم‌ها کمی بسته، چین می‌افتد وسطِ پیشانی… ناگهان:

می‌رویم بیرون، در پیاده‌روِ جلوِ کتابفروشی، می‌ایستیم. پاکتِ مالبورولایت را از جیبِ کُت درمی‌آوَرَد، به‌تعارف می‌گیرد طرفم.

می‌گویم: «ممنون. من ازین هُمافیلتردارها می‌کشم.»

مشغول می‌شویم به دود کردنِ سیگار و تماشایِ اتومبیل‌ها که تَک‌وتوک می‌گذرند از خیابان و عابرها و…

ناگهان، انگار یادِ چیزی افتاده باشد:

می‌گوید: «همین پنجاه تومن دیگه…»

تازه متوجهِ منظورش می‌شوم. می‌گویم: «ولی آخه این فقط به من قرض میده.»

دستی که سیگارِ روشن لایِ دو انگشتِ آن است، باز انگار مگسی را در فضا می‌پرانَد:

لبخندزنان، نگاهش می‌کنم:

شادمان، آغوش می‌گشاید، انگار بخواهد بغلم کند:

با حالتی سراسیمه، خیره می‌شود به من:

می‌گویم: «نه. خیلی هم خوبه. ولی…»

با شتاب می‌پَرَد تویِ حرفم:

چند لحظه نگاهش می‌کنم. لبخندی می‌زنم:

یک گام می‌رود عقب. نگاهِ شماتت‌باری به سر تا پایم می‌اندازد:

می‌گویم: «نه. معذرت میخوام. من نمی‌تونم دروغ بگم.»

آهی عمیق، از تَهِ دل می‌کشد و با تأنی، سر تکان می‌دهد. انگار به حقیقتی مهم و البته کمی تلخ پی برده است:

سیگارهامان به تَه رسیده. تَه‌سیگارها را خاموش می‌کنیم. می‌خواهم برگردم تویِ کتابفروشی که می‌گوید:

نگاهش می‌کنم. نگاهم می‌کند:

از سرِ شیطنت می‌گویم: «چرا نمیری از فلانی بگیری؟» («فلانی» یکی از هموطنانِ مشهور و مُتَمَکّنِ شهر است که فرش‌فروشی دارد.)

دستی را که دیگر سیگار لایِ دو انگشتِ آن نیست، می‌زند رویِ دستِ دیگر که دستۀ سامسونِت را همچنان گرفته:

از همان‌جا خداحافظی می‌کند، سریع… بدونِ دست دادن و روبوسیِ مُصرّانۀ همیشگی، تیز، می‌رود.